» In English
» Castellano
» Português

Izado da Bandeira do Reino de Galiza no 25 Xullo, Co. BarbanzaDatas de Izado da Bandeira Galega
A Bandeira nas celebracións comemorativas nacionais


Contidos nesta sección:
» Que é o "Día de Izado da Bandeira"?
» Introducción ás tradicións da bandeira nos países de Europa
» Proposta de datas de izado da Bandeira Galega

Que é o "Dia de Izado da Bandeira"?

Os días de Izado da Bandeira son datas festivas ou comemorativas nas que a bandeira dun pais é izada oficialmente polas institucións públicas e polos cidadáns en sinal de celebración, memoria, ou respeito. Internacionalmente, estes días coñécense co nome de "Flag Flying Days". Os exemplos máis comúns de datas de izado da bandeira son os días nacionais, as festas de significación cultural ou de orixe relixiosa, e a celebración de armisticios ou de tratados de paz.

Todos os países do mundo regulan por Lei, en maior ou menor profundidade, os usos públicos e privados dos seus símbolos nacionais. O regulamento protocolar do uso e tratamento da bandeira nacional pode incluir instruccións precisas sobre como izar correctamente a bandeira, como gardala, cando izala, en que ocasións, en que posicións, etc. Algúns exemplos publicados no internet de países que regulan detalladamente o uso da sua bandeira son Australia, Canadá, ou Finlandia. No noso país, definición e os usos da bandeira galega estan regulados pola Lei 5/1984 de Símbolos de Galiza do 29 Maio 1984.


Introducción ás tradicións da bandeira nos países de Europa

No mosaico cultural europeo, os costumes e tradicións a respeito do uso e lexislación dos símbolos proprios de cada nación son moi variados e mudan de país a país. Dous exemplos ilustrativos de diferentes atitudes e tradicións culturais a respecto da bandeira son os países da rexión escandinava e os países da rexión celtoatlántica. Os primeiros, por seren o típico caso do izado da bandeira como verdadeira tradición festiva de colorido e participación nacional, eficientemente regulada polos poderes públicos e popularmente extendida entre a cidadanía. Os segundos, por seren o caso enxebre dos nosos países, onde o contexto regulatorio é menos preciso e a participación cidadá é flexible tanto nas formas como nas ocasións.

Rapazas en traxes tradicionais ondeando a bandeira durante a celebración do 17 Maio, Día Nacional de NoruegaNos países escandinavos existe unha moi popular e típica tradición de izar a bandeira nacional nun número de días concretos do ano, que coinciden con festas nacionais ou festividades comemorativas. Nesas datas especiais, tanto os poderes públicos como os cidadáns izan a sua bandeira por todo o país, en edificios e lugares públicos, nas rúas, e nos xardíns das casas. Este costume extendeuse polos países nórdicos a finais do século XIX e se converteu nunha tradición nacional común de Dinamarca, Noruega, Suecia, Finlandia, Islandia, illas Feroe e Åland. En cada un destes países existe un calendario oficial de días de izado da bandeira -que coinciden con festas nacionais e estan fixados por Lei- no que a bandeira nacional é ondeada en todas as institucións e edificios públicos (oficinas do governo e da administración, escolas, bancos, teatros..). A estes días de izado oficial da bandeira súmanse outras datas especiais que por costume e tradición son celebradas pola cidadanía (días de poetas, de festividades relixiosas ou civís). Outro uso habitual da bandeira nacional nos países escandinavos é o de acompañar a celebración de calquer ocasión especial de caracter privado; por exemplo, en Dinamarca, é comun de pór a bandeira no xardín da casa cando se celebran cumpreanos, aniversarios ou casamentos. Nas illas dos arquipélagos e lagos de Suecia e Finlandia ízase a bandeira para indicar que hai xente na casa. En Noruega, no día da sua festa nacional, o 17 de Maio, xente de todas as idades levan unha pequena bandeira, en papel, en pin na chaqueta, ou en lazo tricolor.

Siareiros escoceses ondeando bandeiras de Escocia e bandeiras históricas do Reino de EscociaNos países celtoatlánticos de Irlanda, Escocia, Galiza, Gales ou Bretaña existe unha tradición informal e menos regulada de uso das suas bandeiras nacionais respectivas. Contrariamente ao exemplo escandinavo, non existe entre a cidadanía o costume popular de izar a bandeira nun numero regular e determinado de días do ano, nen de ter un mastro no xardín da casa para ondear a bandeira en ocasións especiais. Por riba, fideis ao famoso individualismo céltico, son tipicamente normais os casos nos que os localismos acaban por levar máis protagonismo que a unidade e a identificación cunha simboloxía común por riba de calquer rivalidade intercomarcal. Partindo destes condicionantes culturais, pódese aínda ben afirmar que a tradición cidadá de uso da bandeira nos países celtas existe, e se manifesta principalmente na celebración ocasional de festivais deportivos, folclóricos, ou xuntanzas reivindicativas. Nos últimos anos comezaron tamén a identificárense outros contextos nos que anda a ser cada vez máis habitual o uso da bandeira para dar un valor engadido de carácter histórico a vellos castelos, pazos ou museus, e que por extensión se aplica en certos casos a outros negocios de interese turistíco como aloxamentos de camping ou turismo rural. Ademáis destes usos nos variados contextos folclóricos e históricos, compre salientar os encontros deportivos, que axuntan sen dúbida á maior concentración de bandeiras nacionais en eventos de masas. É costume habitual entre os siareiros celtoatlánticos de levar bandeiras nacionais ao estadio para dar cor ás bancadas e apoiar á equipa local. Estas bandeiras poden ser tanto a bandeira nacional oficial como outras bandeiras nacionais alternativas, históricas ou comarcais. Un exemplo desto son os partidos da selección escocesa, onde é normal que un siareiro leve a bandeira oficial de Santo André e outro leve a bandeira histórica do Reino de Escocia. Outro exemplo máis son os encontros da selección irlandesa, onde moitos siareiros acoden a apoiar á equipa nacional ondeando as súas bandeiras comarcais. Esta práctica de exibir varias bandeiras para se identificar cun único pais -que sería excepcional e incorrecta no protocolo tradicional de bandeira dos países escandinavos- é absolutamente normal e corrente na tradición cultural dos países celtas, onde os cidadáns utilizan libre e flexiblemente bandeiras diferentes como expresión individualizada de preferencias persoais de símbolos.


Proposta de Datas de Izado da Bandeira Galega

Cada país ten os seus días nos que é tradicional izar a bandeira, tanto polas autoridades públicas como por aqueles cidadáns a título individual que así o desexen. As datas de izado da bandeira son normalmente festas nacionais, celebracións de orixe relixiosa ou comemoracións militares. Nos países escandinavos, por exemplo, os días oficiais de izado da bandeira son anunciados cada ano polo governo e publicados nos seus websites e nos calendarios e almanaques. En Galiza non temos días oficiais de izado da bandeira como en Escandinavia, mesmo se dun xeito similar o Governo de Galiza anuncia todos os anos o calendario laboral da Comunidade Autónoma nun decreto publicado no Diario Oficial de Galiza. Baseados no criterio de comemorar as festas oficiais existentes e mais outras non-oficiais que forman parte coñecida da historia e cultura galega, suxerimos a continuación unha proposta de datas de izado da Bandeira Galega (orde cronolóxica):


Festividades e comemoracións nacionais:
Maio 17 - Día da Lingua e das Letras Galegas.
Xuño 28 - Primeiro Estatuto de Autonomía de Galiza, 1936.
Xullo 25 - Sant-Iago, Día Nacional de Galiza.
Agosto 17 - Día dos Mártires Galegos.
Setembro 17 - Coroación de Afonso Raimundes Rex Gallaeciae, restauración da Dinastía Real Galaica.
Decembro 21 - Segundo Estatuto de Autonomía de Galiza, 1980.

Festividades relixiosas:

49 días antes da Páscoa - Entroido ou Carnaval.
Primeiro domingo após a lua chea seguinte ao equinocio de primavera - Páscoa ou Venres Santo.
Maio 1 - Os Maios.
Xuño 24 - San Xoán.
Novembro 1 - Todos os Santos.
Novembro 11 - San Martiño.
Decembro 8 - Imaculada Conceición.
Decembro 25 - Día de Nadal.

Festividades civís:

Xaneiro 1 - Día de Ano Novo.
Maio 1 - Festa do Traballo.

Comemoracións militares:

Xaneiro 14 - Acollida galega dos refuxiados irlandeses da Batalla de Kinsale, 1602.
Abril 3 - Batalla de Nájera, vitoria da alianza atlántica sobre a coalición mediterránea, 1367.
Abril 26 - Batalla de Cacheiras e Mártires da Liberdade, 1846.
Xuño 8 - Batalla de Ponte San Paio: Liberación de Galiza da ocupación francesa, 1809.
Setembro 1 - Batalla de Tamarón, destronamento da dinastía real galaica, 1037.
Decembro 17 - Execución de Pardo de Cela, comezo dos Séculos Escuros, 1483.


Significación das festividades e datas de comemoración nacional
Sant-Iago, Santo Patrón de Galiza
Xullo 25 - Sant-Iago, Día Nacional de Galiza

A tradición do apóstolo Sant-Iago en Galiza data de comezos do século IX, cando o culto á antiga capela e lugar de repouso de Prisciliano na Arca Marmórica foi substituido e reconducido cara un santo de prestixio máis acorde cos ditados da Igrexa de Roma. A data do 25 Xullo como día de Sant-Iago foi fixada no Martyrologium de Usuard de Saint-Germain-des-Prés, redixido arredor do ano 865. No século XII o máis alto representante da Igrexa Galega, o Arcebispo Diego Gelmires, promocionou internacionalmente Sant-Iago nunha maxistral estratexia de marketing que converteu a Galiza nun destino de peregrinaxe máis popular que Roma ou Xerusalem. Desde aquela, o 25 Xullo, Día de Sant-Iago, comezouse a celebrar como a data máis significativa do calendario galego. No ano 1120, Diego Gelmires esperou até o 25 Xullo para anunciar solenemente as bulas papais que elevaron a Santiago de Compostela ao rango de Sé Metropolitana con autoridade eclesiástica sobre toda a antiga Gallaecia. No ano 1386, o Duque de Lancaster esperou até o 25 Xullo para desembarcar na Coruña e presentarse ante o povo como lexítimo soberano do Reino de Galiza. Tras a paréntese dos cinco Séculos Escuros, o 25 Xullo, Día Nacional de Galiza, foi recuperado e organizado anualmente polas Irmandades da Fala desde o ano 1920. Durante as décadas escuras da ditadura militar franquista, o 25 Xullo, Día Nacional de Galiza, continuou celebrándose polos galegos exiliados polo mundo adiante. O 25 Xullo 1948, o Presidente do Consello de Galiza no exilio, Afonso Daniel Rodríguez Castelao, pronunciaba o seu famoso e emotivo discurso "Alba de Groria" no Centro Galego de Buenos Aires. A celebración dos actos do 25 Xullo como Día Nacional de Galiza en Santiago de Compostela estivo proibida até varios anos despois do final da ditadura. Con máis dun milenio de historia, o 25 Xullo é o Día Nacional de Galiza, e como tal, é a principal data do ano para ondear as nosas bandeiras ao vento.
Rosalía de Castro, autora dos "Cantares Gallegos"
Maio 17 - Día da Lingua e das Letras Galegas
En 1863 Rosalía de Castro publicaba o seu libro "Cantares Gallegos", considerado como a primeira grande obra da literatura galega contemporánea, e que representou un importante progreso no Rexurdimento cultural de Galiza. No ano 1963, co gallo do centenario da publicación dos "Cantares Gallegos", a Real Academia Galega decidiu adicar un día do ano para honorar ao idioma e á intelectualidade galega. Descoñecida a data exacta de publicación de "Cantares Gallegos", escolleuse o 17 Maio como data a celebrar por ser naquel día cando Rosalía de Castro lle adicou un exemplar do seu libro a outro poeta, Fernán Caballero. O Día das Letras Galegas foi acollido imediatamente como festa nacional por toda a sociedade galega, desde os círculos intelectuais até os ambentes populares. Desde o ano 1963, todos os 17 Maio, Día das Letras Galegas, os galegos celebramos a nosa lingua desde a lembranza da vida e a obra dun intelectual galego diferente.

I Estatuto de Autonomía de Galiza, 1936Xuño 28 - Primeiro Estatuto de Autonomía de Galiza, 1936
O 28 Xuño 1936 Galiza organizou un Referendo democrático para decidir o seu futuro económico, político e cultural. Naquel tempo, todo calquer asunto relativo a Galiza era decidido e despachado en Madrid. O Referendo, froito da iniciativa política e de anos de traballo do Partido Galeguista, perguntáballe aos galegos se desexaban governárense a eles mesmos autónomamente como país no cadro dun estado hespañol federal. Dun censo total de 1.343.135 votantes, 993.351 galegos e galegas votaron "SI" a un Estatuto de Autonomía para Galiza, frente a 6.161 votos contrarios. O 28 Xuño, os galegos decidían democráticamente de autogovernárense con e desde institucións políticas galegas, no cadro dun estado hespañol federal.

Agosto 17 - Día da Galiza Mártir

Un mes despois do voto dos galegos pola Autonomía de Galiza en 1936, o militar Francisco Franco intentaba un golpe de estado e, co apoio de aliados como Adolf Hitler e Benito Mussolini, comezaba unha guerra contra o governo constitucional elexido democráticamente polos hespañois. En Galiza, as atrocidades cometidas polos golpistas acadaron unha magnitude equivalente a masacres similares que son hoxe rememoradas noutros países do mundo como xenocidio cultural. Día da Galiza Mártir, rememorando o asasinato de Alexandre Bóveda, 17 Agosto 1936As víctimas desta masacre foron os galeguistas, seguidos doutros militantes do sindicalismo, agrarismo, e de movimentos asociativos. En Galiza, estas víctimas non morreron loitando en nengún frente de nengunha guerra. Foron asasinadas selectivamente, nome por nome, casa por casa, de noite e de día, levados a punta de pistola a cunetas e a pelotóns militares. Segundo o profesor da Universidade de Santiago Ramón Maiz, o número de galegos que os militares e milicias golpistas pasaron polas armas foi entre 27.000 e 30.000; homes e mulleres, cadros e militantes do galeguismo, sindicalismo e da intelectualidade galega. A práctica totalidade dos redactores do Estatuto de Autonomía de Galiza foron executados. Os máis dos 3.000 militantes do Partido Galeguista foron executados. Moitos máis milleiros de persoas puideron fuxir, axuntándose ao éxodo masivo de galegos ás Américas: alcaldes, políticos, mestres, avogados, catedráticos, funcionarios, escritores, artistas... O exterminio e desterro deses milleiros de cerebros, produtores de pensamento e constructores de iniciativas, foi proporcionalmente un número demasiado grande para un país do tamaño do noso. Esta "limpeza ideolóxica", comparable en número ás acontecidas na ex-Iugoeslavia, destruiu vidas, destruiu familias, e destruiu un país que se encontraba nunha idade de ouro cultural e creativa. Un daqueles milleiros de galeguistas asasinados polos franquistas foi Alexandre Bóveda, Secretario de Organización do Partido Galeguista. No mencer do 17 Agosto 1936 levárono ao Monte da Caeira, amarrárono a un piñeiro, e pegáronlle catro tiros. Alexandre Bóveda tiña 33 anos, estaba casado e tiña cinco fillos. Como tantos outros galeguistas, era católico practicante. Despois da sua morte, os franquistas mandaron cortar o piñeiro no que Bóveda fora asasinado, porque os pontevedreses comezaban a levar cachiños da árbore como reliquias. Rememorando o asasinato de Alexandre Bóveda, desde o ano 1942 os galeguistas no exilio instituiron o día 17 Agosto como Día dos Mártires Galegos, en homenaxe a todos os homes e mulleres que na milenaria historia da nosa nación foron represaliados ou morreron por defender a Galiza.

Setembro 17 - Coroación de Afonso Raimundes Rex Gallaeciae, restauración da Dinastía Real Galaica, 1111

Afonso Raimundes, Rex Gallaeciae (1111-1157) no tombo da Catedral de SantiagoDurante séculos, o Reino de Galiza fora o máis poderoso de todos os reinos cristiáns do sul da Europa. Os monarcas galaicos dos reinos de Galiza e León, o territorio da antiga Gallaecia, eran escollidos pola nobreza galega, eran reis galegos que falaban galego, que se educaban en Galiza, que governaban en galego, e que eran soterrados en Galiza. Isto mudou despois da Batalla de Tamarón de 1037, cando o rei Vermudo III de Galiza e León foi derrotado por Fernando I de Castela, e como consecuencia unha foránea dinastía real navarro-castelá se fixo co trono de Galiza e León durante medio século. Mais nen Fernando I de Castela nen o seu fillo Afonso VI foron aceitados como monarcas polos galegos, e en 1085 o Reino de Galiza sublevouse contra eles. Os galegos foron derrotados polo monarca castelán e castigados severamente. A máxima autoridade da Igrexa Galega, o Bispo de Santiago, Diego Pelaes, mentor e predecesor de Diego Gelmires, foi castigado co exilio, acusado de conspirar para proclamar como Rei de Galiza a Guillerme I 'O Conquistador' de Inglaterra. Despois desta rebelión, Afonso VI aplicou o proverbio "dividir é vencer", partiu o Reino de Galiza en dúas metades, e para evitar problemas maiores delegou en 1090 o governo da Galiza norte ao Conde Raimundo de Borgoña, e o governo da Galiza sul ao seu curmán Henrique de Borgoña. A nobreza galaica aceitou imediatamente aos dous condes da Casa de Borgoña. As boas relacións entre galaicos e burgundios xa viñan de vello, desde a alianza dos dous estados no século VI, cando o rei Gontran de Borgoña enviara tropas para valer ao rei Andeca da Gallaecia na guerra contra os hispanovisigodos. Cinco séculos máis tarde, os burgundios voltaban á vida política galaica. O Conde Raimundo de Borgoña, novo governante do Reino de Galiza, recebeu a crucial amizade e garantía do Conde Pedro Froilaz de Trava, o máis poderoso nobre galego. En correspondencia, Raimundo confioulle ao Conde Froilaz a educación e custodia do seu fillo, o príncipe Afonso Raimundes. Raimundo de Borgoña governou o Reino de Galiza durante duas décadas, co apoio da nobreza galaica. Finado no ano 1107, o burgundio foi soterrado con honores de monarca no Panteón dos Reis Galegos da Catedral de Santiago. Galiza precisaba un novo Rei e ese rei tiña que ser galego. Durante todos aqueles anos, o xoven Afonso Raimundes fora educado para ser rei polo máis respeitado nobre do Reino de Galiza, o Conde Pedro Froilaz de Trava, e pola máxima autoridade da Igrexa Galega, o Bispo Diego Gelmires. A nobreza e a Igrexa galaica buscaron aliados no exterior para restaurar unha dinastía galega no trono de Galiza. Un representante da poderosa Igrexa de Cluny veu a Galiza a negociar con Gelmires o apoio de Borgoña á estratexia galega. O enviado de Cluny era o mesmísimo Arcebispo burgundo Guy de Vienne -posteriormente Papa Calixtus II- irmán do Conde Raimundo e tío do príncipe Afonso Raimundes. Galegos e burgundios tiñan unha axenda ben importante. Os galegos querían recuperar a sua hexemonía dinástica nas casas reais de Galiza e León. Os de Cluny apoiaban a causa dun monarca galego de dinastía burgundia. E así se fixo o 17 Setembro 1111. Nunha glamorosa cerimonia na Catedral de Santiago, ante os ollos de nobres e notables chegados de todas partes do Reino de Galiza, o príncipe Afonso Raimundes era coroado Rei Afonso VII de Galiza polo Bispo da Igrexa Galega, Diego Gelmires. O Conde Froilaz e o Bispo Gelmires tiñan razóns dabondo para darlle á sidra e ao viño durante o banquete real, como conta a Historia Compostelana: gracias a eles, o Reino de Galiza volvera a recuperar a sua dinastía real galaica. Ainda máis, en 1135 Afonso Raimundes facíase coroar Imperador no trono de León coa presenza da nobreza e da Igrexa galega. Galiza volvera a recuperar a sua predominancia política, colocando a un rei galego como Imperador de territorios deste o Atlántico até o Ródano, nunha extensión territorial que ningún rei galaico acadara desde o Galliciense Regnum. O 17 Setembro 1111, con Afonso Raimundes, restaurábase a dinastía real de reis galegos que se educaban en Galiza, que governaban en galego e que se enterraban en Galiza, unha dinastía que continuou cos reis Fernando II de Galiza e León (1157-1188), Afonso IX de Galiza e León (1188-1230), e Fernando III de Galiza e León (1230-1252).

II Estatuto de Autonomía de Galiza, 1980Decembro 21 - Segundo Estatuto de Autonomía de Galiza, 1980

O 21 Decembro 1980, case medio século despois da aprobación do Primeiro Estatuto de Autonomía de Galiza, os galegos foron chamados a un novo referendo para confirmar se desexaban governarse con institucións políticas proprias. O nivel de Autonomía a referendar era moi limitado comparado co aprobado en 1936, e as forzas políticas con representación na Galiza mostráronse fortemente divididas sobre a nova proposta de Estatuto. Pese a esta confusión social, que se traduciu nunha alta porcentaxe de abstención, no 21 Decembro, o 73% dos votantes dixeron "SI" a un II Estatuto de Autonomía que confirmou a Galiza como 'nacionalidade histórica' e que a dotou dun Parlamento lexislador, dun Governo executivo e dun Tribunal de Xustiza que desde aquela governan Galiza desde Galiza.



Significación das datas e festividades relixiosas e civís

Cruz celta na Catedral de Santiago de CompostelaFestividades relixiosas:
En todos os países de Europa existen unha serie de datas no calendario marcadas anualmente como días festivos. Orixinalmente, esas datas correspondían con celebracións relixiosas cristiás ou cristianizadas. Nos tempos actuais, unha parte da povoación galega aínda celebra estas festas desde a sua dimensión relixiosa, mentres que para outra parte da povoación a data é unicamente interpretada como un día de lecer do calendario. Independentemente das crenzas relixiosas de cada quen, os países con tradición de izado de bandeira toman a natureza festiva do día como ocasión para engadir máis cor á data izando a bandeira nacional. As principais datas no calendario relixioso galego (ritos cristián-católico e céltico) son: Entroido ou Carnaval, de carne vale, última oportunidade de excesos carnais e festexos profáns antes do periodo triste da Coaresma (data variable, celebrada 49 días antes da Páscoa), Páscoa ou Venres Santo, resurreción do Cristo (data variable, celebrada no primeiro domingo despois da lúa chea seguinte ao equinocio da primavera); Os Maios ou festa da fertilidade (1 Maio); San Xoán ou solsticio do verán (24 Xuño); Todos os Santos ou Samain,Os Maios día dos mortos (1 Novembro); San Martiño, equinocio do outono e de festas agrarias como a Matanza (11 Novembro); Imaculada Conceición ou imunidade da Virxe María do pecado original (8 Decembro); Día de Nadal ou nacimento do Cristo (25 Decembro). Estas festas relixiosas coinciden en data co calendario dictado pola Igrexa Católica Romá, que representa o rito cristián maioritario entre a povoación galega. Algunhas destas festividades comparten unha dobre significación cristiá e non-cristiá. A significación relixiosa non-cristiá destas festividades é habitualmente referida como pagá ou céltica, e tamén coincide en data con outras antigas tradicións conservadas noutras partes de Europa; por exemplo Os Maios (celebrados tamén en Gran Bretaña e Irlanda); os lumes de solsticio ou de San Xoán (celebrados tamén en Gran Bretaña, Irlanda e Escandinavia); Todos os Santos ou Samain, levado polos irlandeses á América e desde aló reconvertido na festa carnavalesca do Halloween); o equinocio e fin do calendario agrícola en San Martiño (tamén celebrado en Escandinavia, Irlanda e Gran Bretaña).

Festividades civís:
Xunto ás anteriores celebracións de orixe relixiosa, o calendario festivo ten tamén un número de ocasións civís, sendo as máis importantes o Día de Ano Novo (1 Xaneiro) e a Festa do Traballo (1 Maio). O primeiro semella obvio, por razóns practicas, moi pouca xente estaría en condicións de ir traballar imediatamente despois dos excesos cometidos na noite de esmorga anterior. A segunda festividade, o 1 de maio, é unha celebración dos direitos civís de todos os traballadores, celebrada en maior ou menor oficialidade por toda Europa e outros países do mundo.


Significación das datas de comemoración militar

Setembro 1, Batalla de Tamarón, destronamento da Dinastía Real galaica, 1037:
Rei Vermudo II de Galiza e LeónO Rei Vermudo II de Galiza e León e o seu vasalo o Conde Fernando I de Castela medraran en desacordo irreconciliable sobre os límites territoriais do seu condado castelán. A guerra entre rei e vasalo estalou no ano 1037 e para Setembro os dous exércitos enfrentábanse na Batalla de Tamarón, en terras castelás. Consérvanse poucos escritos históricos con detalles desta batalla, que algunhas fontes datan no 1 Setembro e outras datan tres días máis tarde. Fernando de Castela contaba coa axuda militar do seu aliado político, o rei García de Navarra. Segundo as crónicas castelás de Silos, "Ya los dos ejércitos se miraban retadores con las armas deslumbrantes, cuando Vermudo, lleno de audacia y de osadía, clava el aguijón de la espuela a su famoso caballo Pelagiolo y, ansioso de lucha, parte con rápida carrera, tensa la lanza, entre las apretadas filas del enemigo; pero la muerte acerba, a quien ningún mortal puede vencer, le echa por tierra en aquel impetuoso galopar, mientras el feroz García y Fernando arrecian en la lucha, cayendo en torno a él siete de sus más fuertes guerreros". A dinastía real galaica de Galiza e León recebeu unha importantísima derrota. Morto Vermudo, unha nova dinastía navarro-castelá se apropriou do trono de Galiza e León. En principio, esto podería parecer somente un pequeno accidente histórico, xa que menos dun século máis tarde os galegos volvían recuperar os seus tronos de Galiza e León con Afonso Raimundes. Mais a colada daquela dinastía navarro-castelá nos reinos de Galiza e León tras a Batalla de Tamarón tivo graves repercusións posteriores. Aplicando a fórmula "dividir é vencer", a entrante monarquía navarro-castelá partiu intelixentemente ao Reino de Galiza en dous, separando o condado galego de PortuGal do resto do Reino e afeblecendo así as posibilidades de reacción militar. Aínda ben, os galaicos tardaron menos dun século en endireitar a situación, desaloxando á dinastía navarro-castelá e restaurando a sua tradicional hexemonía política nos tronos de Galiza e León para os seguintes tres séculos. Mais a Batalla de Tamarón foi a grande desfeita que permitiu que por primeira vez na historia un monarca castelán sentase no trono de Galiza, e causou que parte meridional da Gallaecia -o condado de entre Douro e Minho- primeira capital do Galliciense Regnum, hoxe esté separada do resto de Galiza. O 1 Setembro 1037 foi unha data desafortunada que hipotecou a evolución histórica da Galiza e que non se debe esquecer.

Abril 3 - Batalla de Nájera, vitoria da alianza atlántica sobre a coalición mediterránea, 1367:
Durante case cinco séculos, a nobreza galega dominara a dinastía monárquica dos seus reinos e rebelárase cando o seu monarca non fora o da sua escolla. Aproveitando as Guerras Sucesorias ao trono de Castela de 1366-1371, o Reino de Galiza apostou por colar un monarca 'da casa' para retomar o control político que comezara a perder durante ese século. A aposta monárquica 'da casa' dos galegos foi Pedro I, alcumado 'O Cruel', fillo do rei Afonso XI e da princesa María de Portugal, e curmán do Príncipe de Gales. A escolla dos casteláns foi Henrique 'O Bastardo', tamén coñecido cos nomes de 'Henrique II de Castela' ou 'Henrique de Trastamara' (o título dos egrexios condes galegos de TrasTamara pasou a ser colección da monarquía castelá no século XIII ao morrer sen herdeiros o derradeiro dos TrasTamara, Roi Gomes). Apoiado polos galegos, o Rei Batalla de Nájera, 3 Abril 1367Pedro I reinou sobre Galiza, León e Castela desde 1350 até que o seu irmán ilexítimo Henrique 'O Bastardo' usurpou o trono no ano 1369, axudado polos seus vasalos casteláns en coalición con aragoneses, cataláns e franceses. O Rei Pedro I refuxiouse entón no Reino de Galiza cas os máis importantes condes galegos da época, os Castro, desde onde prepararon o contra-ataque militar formado pola alianza atlántica de tropas galegas, portuguesas e británicas. No día 3 Abril 1367 a alianza atlántica do Rei Pedro I derrotaba a coalición mediterránea de Henrique de Castela na Batalla de Nájera. O monarca dos galegos retomou así o control do reino de Castela durante dous anos, até que 'O Bastardo' acoitelou e matou a traizón ao Rei Pedro I nos seus aposentos no 23 Marzo 1369, usurpando novamente o trono castelán. Asasinado o Rei Pedro I, os galegos decidiron proclamar rei a Fernando I de Portugal, derradeiro descendente da dinastía galaico-burgundia, que reinou en Galiza entre os anos 1369-1371 até que os exércitos casteláns finalmente terminaron por conquistar o Reino galego. As fillas de Pedro I, Constanza e Isabela, foron levadas a salvo e casadas respeitivamente con John of Gaunt e con Edmund of Langley, fillos do Rei Edward III Tudor de Inglaterra e irmáns do Príncipe de Gales, que loitaran xunto as tropas galegas na Batalla de Nájera. Por mor deste matrimonio, o Reino de Galiza considerou a John of Gaunt, Duque de Lancaster, como lexítimo herdeiro da liñaxe do Rei Pedro I. O Duque de Lancaster chegou a ser governante rexente do Reino de Inglaterra e axudou militarmente a Portugal na Batalla de Aljubarrota, o 14 Agosto 1385, derrotando máis unha vez á coalición inimiga castelán-francesa. Despois da vitoria en Aljubarrota, o Duque de Lancaster deixou a rexencia de Inglaterra e embarcouse con destino a Galiza na súa calidade de lexítimo herdeiro da liñaxe do Rei Pedro I. O dia 25 Xullo 1386, día do Santo Patrón de Galiza, o Duque de Lancaster chegaba ao porto da Coruña coa súa familia -a princesa Constanza e as súas fillas- e cun exército de 1500 lanzas e arqueiros, sendo benvidos e aclamados como reis pola povoación. Os casteláns correron imediatamente a aliarse cos franceses unha vez máis para facer frente á renovada alianza galaico-británica. A alianza atlántica gañara as decisivas batallas de Nájera e Aljubarrota, e agora todo estaba disposto a ir pola terceira. Esta terceira vitoria sobre os casteláns habería devolver ao Reino de Galiza o seu histórico control dinástico sobre os tronos viciños de León e Castela. Mais na primavera do ano 1387 o exército do novo governante de Galiza foi desastrosamente contaminado de Peste Negra pouco antes de entrar en batalla contra a coalición castelán-francesa. Dezimado polas baixas e enfermidades, sofrendo de "grande mortandade" nas súas tropas, o Lancaster non tivo máis remedio que aceitar negociacións de paz co novo rei Juan I de Castela. A alianza atlántica sempre fora máis forte no campo de batalla, mais por mor da peste ou por rexicidio bastardo as guerras decidíranse lonxe do campo de batalla. As consecuencias políticas desta perda foron nefastas para Galiza. O Reino galego quedou gravemente afeblecido e os casteláns aproveitaron a situación para a Doma y Castración que deixou a Galiza sumida nos Séculos Escuros. O izado da bandeira no 3 Abril, día da vitoria na Batalla de Nájera, debe lembrar positivamente a un Reino de Galiza loitador e ambicioso, que apostou para gañar, e que gañou grazas a alianza atlántica con portugueses e británicos, unha alianza atlántica que continuou repetíndose na batalla de Aljubarrota e na campaña do Duque de Lancaster.

Decembro 17 - Execución de Pardo de Cela, comezo dos Séculos Escuros, 1483:
O Reino de Galiza perdera dúas guerras cruciais, primeiro apostando polo Rei Pedro I e logo polo Duque de Lancaster. As repercusións políticas desta dobre perda foron moi graves. Na práctica, Galiza quedou sen rei de seu, nunha situación de desgoverno: os sucesivos reis casteláns Juan I, Enrique III, Juan II e Enrique IV governaban para Castela mais desentendíanse de governar Galiza porque carecían de autoridade efectiva no reino galego. Nengún daqueles reis casteláns, por exemplo, puxo nunca un pé nen asomou a cabeza en territorio galego. Galiza convertérase nun reino á deriva, sen rei nen lei, governada desordenadamente por un múltiple mosaico de condes en cadanseu territorio, que perderan enormes recursos en dúas ambiciosas guerras que resultaran en dous fracasos ruinosos, e que precisaban máis finanzas para recuperar poder e capacidade de influencia política e militar. A situación fáctica de desgoverno e de valeiro de autoridade permitiu unha espiral xeralizada de inseguridade e delincuencia que terminou nun periodo de Guerra Civil coñecido como as Guerras Irmandiñas. O Marechal Pedro Pardo de Cela, executado en Mondoñedo o 17 Decembro 1483Desde 1431 até 1469, a Guerra Civil Irmandiña enfrentou a galegos contra galegos, principalmente a parte das clases medias e baixas galegas contra parte das clases medias e gobernantes. O bando irmandiño gañou a primeira parte da guerra e provocou o exilio das élites galegas fóra de Galiza. Os principais nobres de Galiza -o Conde de Lemos, o Conde de Soutomaior, o Marechal Pardo de Cela e a cabeza da Igrexa Galega, o Arcebispo Fonseca- foron acollidos polo Reino de Portugal. O Marechal Pardo de Cela era o xenro herdeiro das posesións dos Lemos (daquela a liñaxe nobre máis importante do país), un home con ambición e o mellor situado para tomar o liderazgo dun reino de Galiza carente de rei. No ano 1469, coa axuda do Reino de Portugal, os nobres galegos contraatacaron militarmente e derrotaron definitivamente aos irmandiños. Mais a Guerra Civil irmandiña non beneficiou a ninguén e todas as partes sairon perdendo. A guerra danara enormemente á economia do Reino e deixara ao país exausto e indefenso por culpa do máis dun cento de castelos que os irmandiños destruiran durante a Guerra Civil. O Marechal Pardo de Cela comprendeu que a guerra deixara ao reino en situación crítica e mostrouse moi enfadado cara os seus vasalos. A nobreza galega, extenuada tras dous séculos de progresiva perda de poder político e militar, recebeu coa Guerra Civil Irmandiña un duro golpe que a deixou aínda máis afeblecida e vulnerable. E mesmo así, os nobres galegos foron facer un último esforzo por recuperar o seu histórico control político da dinastía real. Foi durante a guerra sucesoria ao trono de Castela, entre 1475-1479. Os casteláns apoiaron a Isabel 'La Católica' e Fernando de Aragón, representantes dunha unión mediterránea. Os galegos apoiaron a Juana 'Beltraneja' e a Afonso V de Portugal, máis a favor dos intereses atlánticos. O bando castelán-mediterráneo gañou en Castela mais non en Galiza, e os galegos negáronse a aceitar a Isabel 'La Católica' e Fernando de Aragón como reis. O liderazgo militar galego foi asumido principalmente polo Conde Pedro 'Madruga' de Soutomaior e sobre todo polo Marechal Pardo de Cela, herdeiro das extensas posesións dos Lemos. Extremadamente afeblecido por culpa da Guerra Civil Irmandiña, e con prácticamente todas as suas defensas militares destruidas, o Reino de Galiza acabou sendo conquistado polos exércitos casteláns con "crueldad, y era entonces necesaria; y por eso se hacían muchas carnecerias de hombres". O derradeiro en cair foi o Marechal Pardo de Cela, no ano 1483, traizoado por un dos seus no Castelo da Frouxeira, mais nunca derrotado en batalla tras oito longos anos de oposición armada aos 'Reyes Católicos' de Castela e Aragón. O Marechal demostrara o seu natural talento militar e de liderazgo politico desde a Guerra Irmandiña. O Marechal era o señor das terras britonienses e o xenro herdeiro dos estados dos Lemos, e como tal, habería ser un día o maior nobre de todo o Reino de Galiza. O Marechal era un home decidido que soubo liderar as causas galegas que el considerou mellor para os intereses políticos do Reino galego. Para os 'Reyes Católicos' de Castela e Aragón, O Marechal era un perigoso rival político que había que eliminar. O día 17 Decembro 1483, o derradeiro defensor da soberanía do Reino de Galiza era decapitado por orde dos reis casteláns en execución pública sumarísima na Praza de Mondoñedo, diante do seu povo. Segundo a tradición, a cabeza do Marechal marchou rodando como un santo até chegar á porta da Catedral, ao tempo que berraba "CREDO!, CREDO!, CREDO!". O día 17 Decembro 1483 era executado o derradeiro líder galego con ambicións políticas galegas e comezaban os Séculos Escuros, nunha estratexia planificada desde a corte de Castela que o cronista cortesano e inquisidor Jerónimo de Zurita, denominou "Doma y Castración del Reyno de Galizia".

Xaneiro 14 - Acollida galega dos refuxiados irlandeses da Batalla de Kinsale, 1602:
Irlanda, ano 1592. O conde Hugh O'Neill, liderando o que aínda quedaba da nobreza gaélica, decidiu rebelarse contra a ocupación inglesa na Guerra dos Nove Anos. No ano 1600, o abade do convento dos franciscáns de Santiago de Compostela era nomeado Arcebispo de Dublín, e o rei das hespañas Filipe III decidía enviar un continxente militar a Irlanda coa intención de vingarse dos ingleses polo ridículo cometido pola súa Armada Invincible de 1588. No ano 1601 saían do porto da Coruña con destino a Irlanda varios continxentes de tropas de Galiza e de Castela. Parte das tropas capitaneadas polo castelán Juán de Águila perdéronse no Atlántico e parte foron capturadas polos ingleses ao desembarcaren Memoria da Batalla de Kinsale, na que combatiron tropas galegasen Irlanda. En cambio, un continxente de tropas galegas capitaneadas polo santiagués Alphonso Ocampo xuntou forzas coas do irlandés O'Donnell en Castlehaven e logo dirixiuse ao encontro do exercito inglés no lugar de Kinsale, perto da cidade de Cork, onde entraron en batalla loitando a carón dos líderes da rebelión, os condes O'Neill e O'Sullivan. "O'Campo" loitou bravamente e foi calificado de "gallant leader" por Thomas D'Arcy McGee na sua Popular History of Ireland. Mais os reforzos non foron dabondo e a rebelión irlandesa foi derrotada na Batalla de Kinsale, con consecuencias desastrosas para o Eire. Igual que acontecera en Galiza coa Doma y Castración, o que restaba da derrotada nobreza irlandesa foi executada ou tivo que abandoar o país antes de seren capturados. As posesións dos nobres irlandeses foron confiscadas e repartidas entre a nobreza inglesa. Irlanda caía nos seus Séculos Escuros. Comezou enton un exilio masivo de familias de nobres irlandeses que fuxían da represión inglesa. Emigrando principalmente desde os portos de Galway e Waterford até o da Coruña, o Reino de Galiza foi o primeiro lugar de chegada daqueles milleiros de refuxiados, moitos dos cais decidiron quedar a viver nesta terra, que tanto lles lembraba á que tiveran que abandoar. Un destes novos gaélico-galaicos era o proprio O'Donnell, que escapou de Castlehaven o 6 xaneiro 1602 e arribou á Coruña no 14, onde foi recibido con todos os honores. Un dos primeiros actos de O'Donnell foi "ir visitar a Torre de Betanzos [faro da Coruña], desde onde, segundo lendas bárdicas, os fillos de Milesius partiron na busca da Illa do Destino [Irlanda]". Era o ano 1602, case tres séculos antes de que O Bardo Pondal dera xusta homenaxe a Breogán no hino nacional galego- e O'Donnell era levado a visitar o lugar desde o que os seus devanceiros saíran cara o Éire. Xunto a Coruña, Santiago de Compostela foi outro centro importante de acollida gaélica. En Santiago fundouse no ano 1603 o célebre "Colexio de Irlandeses", creado para educar aos fillos dos nobres emigrados a Galiza, entre eles os descendentes do clan dos O'Sullivan. Comemorando o 390 aniversario da axuda galega ao povo irlandés, en 1992 o mundialmente famoso compositor Bill Whelan, autor de Riverdance, estreaba na Coruña a sinfonía "From Kinsale to Corunna", coa apoteósica actuación dos mellores músicos tradicionais de Irlanda acompañados polo grupo galego Milladoiro e pola Orquestra Sinfónica de Galiza. Igual que os irlandeses lembran e recoñecen a axuda historica que receberon dos galegos naqueles seus tempos difíciles, nós deberiamos tamén lembrar aos centos de galegos que deron a sua vida pola liberdade irlandesa en Kinsale izando a nosa bandeira o día 14 Xaneiro, data da chegada do nobre líder O'Donnell ao seu novo fogar, Galiza.

Xuño 8 - Batalla de Ponte San Paio: Liberación de Galiza da ocupación francesa, 1809:
Tropas escocesas  do reximento "Black Watch" na Batalla da Coruña, en  ElviñaNo ano 1808 o ditador francés Napoleón Bonaparte invadiu os reinos de Hespaña e o reino de Portugal como parte da súa ambiciosa estratexia militar de dominación total do continente Europeu. O Reino de Galiza non recoñeceu a ocupación militar francesa e creou un governo galego con funcións administrativas, económicas, militares e diplomáticas proprias: a Xunta Suprema do Reino de Galiza. Durante un ano, e con capital na Coruña, Galiza volveu autogovernarse como un Estado soberano. As primeiras medidas da nova autoridade galega foron de establecer relacións diplomáticas internacionais con Gran Bretaña e Portugal, e de coordinar as accións de defensa militar de Galiza. Axiña os británicos acoderon a valer aos galegos enviando un continxente de 14.000 homes comandados polo escocés John Moore. Británicos e galegos dispuxéronse a defender a Coruña do ataque do exército de Napoleón, que enviou a Galiza ao seu mellor militar, o Marechal Soult, 'Generalissimo de France'. John Moore morreu na Batalla da Coruña, en Elviña, o 16 xaneiro 1809 xunto a outros 8.000 soldados británicos, e a cidade foi ocupada temporalmente polas tropas francesas. O xeneral escocés foi soterrado nas murallas da cidade, onde Rosalía de Castro lle adicou o poema "Cuan lonxe, canto das escuras nebras, dos verdes pinos, das ferventes olas qu'o nacer viron!". Morto Moore, o comando das tropas británicas foi tomado polo irlandés Arthur Wellesley, Duque de Wellington, unha das máis altas figuras militares do século XIX. Reorganizadas axiña as forzas atlánticas galaico-británicas, un destacamento duns 1.600 estudantes galegos -o Batallón Literario- saía de Santiago de Compostela marchando ao compás do antigo Hino de Galiza, tocado na gaita en probable inspiración nos rexementos do xeneral escocés Moore, que levaban gaiteiros con eles na Batalla da Coruña. O 8 Xuño 1809 o exército galego, axudado por tropas británicas e irlandesas, liberaba Galiza da ocupación francesa na Batalla de Ponte San Paio. O irlandés Wellesley, Duque de Wellington, facía homaxe posterior aos seus soldados galegos na sua famosa arenga: "Guerreiros do mundo civilizado, aprendede a selo dos individuos do exército que teño a sorte de comandar… Españois, adicádevos todos a imitar aos inimitables Galegos". O 8 Xuño 1809, en Ponte San Paio, o Reino de Galiza era o primeiro reino europeo en se liberar da ocupación francesa. Seis anos máis tarde, en 1815, foi o proprio Duque de Wellington como comandante-en-chefe das forzas aliadas o que finalmente terminaría o traballo comezado en Galiza, derrotando a Napoleón en Bélxica, na Batalla de Waterloo.

Abril, 26 - Batalla de Cacheiras e os Mártires da Liberdade ou de Carral, 1846:
Monumento aos Mártires da Liberdade do 26 Abril 1846 en CarralO século XIX foi o século da Galiza liberal e republicán. Anos despois da coalición galaico-británica contra os franceses, no ano 1815 Juan Díaz Porlier constituiu un governo provisional galego -a "Xunta de Galiza"- contra o rei absolutista hespañol Fernando VII. Cando aquel rei absolutista se fixo co poder en Madrid, Porlier -daquela Presidente da Xunta- foi acusado de rebelión e foi executado. Cinco anos máis tarde, en 1820, o Reino de Galiza convertíase no principal apoio á Revolución Liberal do asturián Rafael de Riego, e a nova Constitución liberal era rápidamente aprobada na Coruña, Ferrol e Vigo. Tres anos despois, o exército francés interviña militarmente invadindo Hespaña para derrocar ao governo liberal e implantar ao rei absolutista Fernando VII. Devolta unha vez máis a monarquía a Madrid, os galegos fixeron un terceiro intento liberal e republicán durante a ditadura rexente do General Narváez. A rebelión iniciábase o 2 Abril 1846. As primeiras forzas militares galegas en declararse non suxeitas á autoridade da monarquía hespañola eran os do Batallón de Lugo, comandados polo Coronel do Estado Maior da Capitanía Xeral de Galiza, Miguel Solís. O resto de Galiza sumouse á rebelión liberal durante os días seguintes. O día 15 Abril contituíase en Santiago o governo provisional da Xunta Superior do Reino de Galiza, con Pío Rodríguez Terrazo como Presidente e con Antolín Faraldo como Secretario. A Xunta do Reino de Galiza redactou un manifesto programático de restitución das liberdades políticas galegas e en contra do absolutismo español, que daquela consideraba a Galiza como unha colonia máis entre as suas posesións. Madrid respondeu ás demandas galegas enviando un numeroso exército con ordes de esmagar á rebelión galega. O exército da Xunta do Reino de Galiza, comandado por Miguel Solís ainda que inferior en efectivos, foi eventualmente derrotado na Batalla de Cacheiras no 23 Abril 1846. Parte das tropas galegas reagrupáronse en Santiago de Compostela, onde loitaron contra o exército español nas rúas e nos edificios da cidade, recuando logo e atrincheirándose no mosteiro de San Martiño Pinario, nun episodio que lembra á rebelión irlandesa do 29 Abril que se atrincheirou na Post Office de Dublín. Sen vía de saída, as tropas galegas acabaron por capitular ante as forzas españolas. Mais o exército español, temendo unha sublevación xeral da povoación, non se atreveu a deixar na Coruña nen en Santiago aos líderes galegos capturados. Así, cobardemente ás agachadas, doce dos principais líderes e militares galeguistas foron levados o 26 Abril a Carral, lonxe das principais cidades galegas, para seren executados por aquelas tropas españolas enviadas desde Madrid para esmagar as demandas lexítimas da Xunta do Reino de Galiza. O Coronel Miguel Solís foi fusilado no adro da igrexa de Paleo, e o resto dos líderes galegos foron pasados polas armas na Fraga do Rei. O párroco, que presenciou o fusilamento, escrebeu na acta de defunción: "Espectáculo horroroso. Triste Memoria". Os corpos foron soterrados en foxos sen nome no adro da igrexa de Paleo. Anos despois, a Liga Galega da Cruña ergueu un monumento en Carral en memoria aos Mártires da Liberdade. No monumento figura o Santo Graal do Reino da Galiza e unha inscripción adicada "Aos Mártires da Liberdade mortos o 26 Abril 1846".


Voltar á Páxina Principal